Habitat Larrabetzun (+ bonus track)

Arrekikili euskara elkarteak gonbidatuta, Larrabetzu ezagutzera joango naiz ostegunean. Turismoaz gain, animatzen direnekin Habitat liburuari buruz ere egingo dut berba.

Larrabetzuko Anguleri kultur etxean egingo dugu saioa, iluntzeko 8etan.

Bide batez, utzidazue hemen zintzilikatzen Miren Agur Meabek Bilboko aurkezpenean bota zituen hitz eder sorta hau. Ez itzazue guztiak sinetsi.

Agian tontakeria bat irudituko zaizue orain kontatuko dizuedana, baina uste dut pasadizo hau ondo uztartzen dela liburuaren espirituarekin.

Habitaten probak irakurtzen ari nintzen egunetan —aste pare bat izango da— kalera atera nintzen, inorako eta inolako planik gabe, euria goian-behean ari zela. Noraezean, Alde Zaharreko altzari-denda baten aurrean paratu nintzen, deskontuei begira (ez arropa-denda edo zapata-denda edo gozodenda batekoei) eta han non entzuten dudan diosal goxo bat: “Ene, Miren Agur”. Jiratu, eta Katixa zen. “Zer egiten duzu hemen”, “Ba, ikusten duzu, sofa horri begira”. (Bide batez esanda, gaur arte ez dut ikusi liburua, eta hara, sofa bat ageri da azalean, eta liburuan esaten da, gutxi gorabehera, sofak direla maitasunerako, elikadurarako, jokorako, atsedenerako eta abarrerako guneak, sofan hasten dela dena, eta hor jarraitzen duela). “Eta zer moduz”. “Ba, asteburu guztian zugan pentsatzen, liburuari buruzko oharrak hartzen, eta gainera, begira, izugarri gustatu zait sofa-saltzailearen ipuina, eta neure buruari galdetzen nengoen ea nola kontatuko zenukeen zuk nire istorioa, zure pertsonaietako bat banintz… are gehiago orain, igande eguerdia, adin ertaineko emakume bat altzari-denda baten aurrean, goardasolaren azpian, bakarrik”. “Joango al gara zerbait hartzera?”.

Eta joan ginen txakolina eta pintxo bana hartzera, ipuin baten sorkina edo enbrioia izan zitekeena airean utzita.

Anekdota hori kontatzearen arrazoia ez da hauxe besterik: liburuan topatzen ditugun gizakiek ez diruditela pertsonaiak, pertsonak baizik, oso geure moduko jendea. Fikzioa ez dirudien fikzioa egiten du Katixak. Bere fikzioak ia-ia erreportajearen mugan ikusten ditut, zine-zuzendari batzuek egiten dituzten testimonio-pelikulen estilokoak; beren arruntasunagatik mamitsuak eta indartsuak diren biografia-pasarteak bezalakoak. Eta amaiera irekidunak; alegia, aurreko anekdotarekin lotuz, inoiz ezin dugula jakin zer den bizitzak igande eguerdi batean ekarriko diguna.

Ipuinetan ez zaio kontzesiorik egiten sentimentalismoari. Gertaerak, izan 1. pertsonan kontatuak, izan 3. pertsonan, oreka galdu gabe kontatuak daude (horrek ez du esan nahi hotzak direnik). Narratzailea kapaz da kontatzen duen drama (ze, izan, istorio bakar bat ere ez da alaia edo friboloa) apartetik lez, kanpotik azaltzeko. Esan ere esaten du batek hori; eta beste batzuk irakurleari zuzentzen zaizkio, konplizitate bila edo arreta eske.

Gaur-gaurko egoerak aurkitzen ditugu liburuan. Adibidez, krisi ekonomikoak dakartzan bestelako zauriak: diru-premiarekin batera, autoestimua eta duintasuna ez galtzeko borroka, biziraupen emozionalerako oztopoak eta hartu beharreko arriskuak. Edo inkomunikazioaren paradoxa informazioaren eta komunikazioaren gizartean; lanaren munduko presioak eta baldintzak; ETAren atentatu bat… eta horiek guztiek pertsonaiengan dituzten eraginak, kontrolatuak nahiz borondatez kanpokoak, erreflexuak.

Liburuko pertsonaiek normaltasun konplexua, denon batez bestekotasun arrunt hori dute ezaugarri. Katixa trebezia handiz sartzen da pertsonaien baitan, batzuetan psikologia-eskuliburuetako baieztapenak ere eginez, era honetara: “Pertsona inteligenteen ezaugarria da manipulatzaileak izatea. Eta xantaia emozionala artez erabiltzen jakitea”. Oso interesgarria iruditu zait liburua alde horretatik.

Pertsonaiak etengabe hitz egiten ari dira beren buruarekin; burmuinean kateatzen dituzte elkarrizketak; edo galderen mailukatze itogarria pairatzen dute, une oro bizitzak jartzen dizkien ebaluazio-kontrolak egitera derrigortuak. Sentsazio hori areagotu egiten da elkarrizketetan ez direlako ageri ohiko puntuazio-markak edota mintzaldi bakoitza seinalatzeko erabiltzen diren marrak; edo sintagmak edo egiturak pilatzen direlako: pertsonaiek enumerazioak egiten dituzte, beren eragiketa mentalen laburpenak egiten baleude bezala.

Hala ere, badago puntuazio-zeinu bat erruz agertzen dena, arreta ematen duena; idazkeraren ezaugarria dela ere esango nuke: parentesiak (hainbeste dira, zenbatzea merezi luke). Anbiguetatearentzat tarterik ez da uzten beraz, irakurlea arian-arian ondorioztatuz doana, akotazioen bitartez esplizitatzen zaiolako. Parentesi horiek dira guk geure kolkoari ahapeka ematen dizkiogun argibideak, beste norbaitekin hitz egiten gaudenean ahoskatzen ez ditugun burutazioak, hipokresiaren baliabideak, justifikazioak, autolaguntza-taktikak.

Pertsonaiekin jarraituz, galeria zabal bat dago liburuan:

— hitz egiteko modu seguruaren azpian zaurgarritasuna ezkutatu nahi dutenak, “intimitateari leihotxorik txikiena ere ireki gabe”, baten hitzetan, “ezin baitugu hitzen atzean luzaro babestu”, beste baten hitzetan. Azken batean, garraztasun mingarriz mintzatzen edo isiltzen diren pertsona lehorrak eta pertsona goxoak.

— elkarri nola lagundu ez dakiten pertsonak ere badira, elkarri ustekabean laguntzen diotenak, elkarri lagundu nahi ez diotenak, onartuak izan nahi dutenak, kontraesanak dituztenak, ustekabeen ondorioz frustrazioak bizi dituztenak, bizitzak momenturen batean iruzur egin dielako.

— egoerara egokitzen saiatzen diren pertsonak, praktikoak, fantasia gutxikoak, errealismoz pentsatu nahi dutenak, sintzeroegiak, ez puruak, ez idealizatuak, indibidualistak, alienatuak (alienazioaren erretratu paregabea dago Hosting ipuinean, adibidez), babesa behar dutenak, direktoak, ez soilik beren esanetan, ezpada beren portaeren arrazoiak argudiatzean, beren burua esplikatzean, batzuetan, arrazionalizatzeko joera hori patetikoa bihurtzeraino.

Orohar, autoanalisirako kapazitate miresgarria dute.

Autoflagelazio, erruduntasun, agresibitate, erresumin, jelosia, manipulazio eta gezurren, giza sentimenduen tipologia zabalaren sare horretan txertatzen dira, hain zuzen ere, Katixaren ironia eta umorea (60, 101), pertsonaion zorionerako, geure enpatiaren bidez salba ditzagun, denok baitakigu, bai haiek, bai guk, sublimea denetik erridikulua denera urrats txiki bat baino ez dela egote.

Erritmo handiko testuak lortu ditu Katixak. Esaldi labur eta zehatzen bidez, errepiken bidez (batzuetan esaldi edo galdera berberak erabiliz, kontaerari tira egiteko mugarri modura). Lortzen du, halaber, tristura piztea, edo irribarre maltzurra ateratzea.

Izenburu aproposa dauka liburuak: Habitat. Txoko, habia, erreinu, gotorleku, ezkutaleku, bizileku… Denak dira sinonimoak, edo eremu semantiko bereko hitzak.

Baina orain arte esandakoagatik, etxea ez da, horrenbestez, soilik euskarri tekniko bat, liburuari kohesioa ematen diona (formalki bai).

Eta ez da, ezta ere, espazio fisiko hutsa, eszenatokia, baizik eta indibiduoen nortasunaren luzapena metro koadro batzuetan sintetizatua, norberaren inguruabarren salda egosten den lapikoa. Beste era batera esanda, ekosistema bat da etxea, elementu bizidunek eta elementu bizigabeek osatzen duten unitate berezia, kasuan-kasuan partikularra dena, harremanek eta elkarreraginek eratzen duten osotasun aldakorra delako.

Egon, liburuan apenas dago etxeen deskribapenik (literatura-molde klasikoetakoak), ez badira funtzio bat dutelako istorioan: komuna, edo sofa-ohea, edo Budaren iruditxoak aipatzea ez da dekorazio-estilo baten berri ematea bizimodu eta pertsona mota baten berri ematea baino, detaile urrien bitartez, atmosfera osoak pintatuz.

Habitat irakurrita berretsi dut hasierako uste hura: liburuan idazle-idazle bat dago. Metalentzako labe bat da liburua, zipriztinak, irakurleari fu egiten dioten atximurkadak jaurtitzen dituena. Horregatik, zorionak, eta txalo zuri, mirespenez, txika lista.